شاید مثل بسیاری از اخبار، آداب و رسوم و اتفاق‌های مربوط به چینی‌ها، این واقعیت که در سال نوی چینی بزرگ‌ترین جابه‌جایی انسان در جهان رخ می‌دهد نیز عجیب اما واقعی باشد؛ این‌که میلیون‌ها انسان در این روز برای دیدن خانواده و شرکت در ضیافت شام پیش از آغاز سال نو به زادگاه‌شان برمی‌گردند. به‌راستی که مردم این سرزمین باستانی با سبک و سیاق خاص زندگی‌شان همیشه موجب شگفتی‌اند.

چینی‌ها سال نو را زمانی برای تجدید دیدار و یک‌پارچگی خانواده می‌دانند اما برای ما ایرانیان مقیم مالزی و بسیاری از مردم دنیا، فرا رسیدن این ماه شاید برابر باشد با تماشای نمایش‌های موسوم به «رقص شیر». مراکز خریدی که پر می‌شود از انواع آلات زینتی پر زرق و برق قرمز و طلایی، موسیقی و ترانه‌های چینی، وفور نارنگی‌های ریز و درشت، و البته آتش‌بازی و سر و صدای انواع موادمحترقه.

سال 4077

چینی‌ها سال را بر اساس گاه‌شمار شمسی-قمری محاسبه می‌کنند. در واقع حرکت ماه، ستاره و همچنین خورشید در تعیین سال و ماه تاثیر یکسان دارد. سال نو که معمولن 20 یا 21 فوریه است، با دیدن ماه در نخستین روز سال آغاز می‌شود و امسال این نژاد پرجمعیت، 4هزار و هفتاد و ششمین سال چینی را جشن می‌گیرند. البته در چین، تقویم میلادی به رسمیت شناخته شده و کشور بر اساس آن اداره می‌گردد اما سال نوی چینی به‌عنوان یک رسم کهن، هر ساله مفصل و باشکوه جشن گرفته می‌شود و 15 روز به طول می‌انجامد. بر اساس طالع‌بینی چینی، هر سال از بین 12 حیوان نام یک حیوان به طور سمبلیک انتخاب می‌شود. این حیوان‌ها که هر کدام ویژگی خاصی دارند عبارتند از: موش، گاو، ببر، مار، خرگوش، اژدها، اسب، خروس، قوچ، میمون، سگ و خوک. امسال نیز به نام «خرگوش» نام‌گذاری شده که گویا شانس ‌می‌آورد! از نظر چینی‌ها، خرگوش حیوانی مستقل، درون‌گرا و مسوولیت‌پذیر است. سال خرگوش سال آرامش و تسلط بر خشم است؛ زمانی برای بحث و گفت‌وگوی منطقی، حل اختلاف‌ها و نظم برقرار‌کردن در امور زندگی.

افسانه نیان

از آن‌جایی‌که کشاورزی رکن مهم اقتصادی چین محسوب می‌شده، بسیاری از جشن‌ها و آداب و رسوم فرهنگی و مذهبی این مردم با سمبل‌های کشاورزی در هم آمیخته است. شاید به همین دلیل هزاران سال پیش، سال نوی چینی را به یاد یک موجود افسانه‌ای به نام «نیان» آغاز می‌کردند. نیان نام موجود غول پیكری‌ست که در قصه‌های کهن از نیروی ویران‌گر وی بسیار یاد شده. او می‌توانسته در یک چشم بر‌هم زدن شهری را ببلعد و آن را نابود کند. روزی مرد کهن‌سالی ادعا می‌کند که توانایی رام‌کردن نیان را دارد. او جانور غول‌پیکر را تشویق می‌کند تا برای اثبات قدرت خود حیوانات وحشی منطقه را نابود کند و نیان در این مبارزه پیروز شده و کشاورزان را برای همیشه از شر حیوانات وحشی که به مزارع حمله می‌کردند راحت می‌کند. سرانجام پیرمرد نیان را به فرمان‌برداری وامی‌دارد و تصمیم می‌گیرد سوار بر او برای همیشه از شهر خارج شود. اما پیش از ترک شهر رازی را با مردم درمیان می‌گذارد. او فاش می‌کند که نیان از رنگ قرمز، آتش و سر و صدا هراس دارد و توصیه می‌کند هنگام فرا رسیدن سال نو، کاغذهای رنگی خصوصن قرمز به در و پنجره‌ها آویزان کرده، آتش‌بازی و سر و صدا راه بیاندازند تا نیان جرات بازگشت نداشته باشد! جالب این‌که در زبان چینی «نیان» (nian) به معنای «سال» به‌کار برده می‌شود.

جشن دو هفته‌ای

چینی‌ها طی این دو هفته از برنامه‌های خاصی پیروی می‌کنند. البته این رسوم در بعضی شهرها و اقوام کمی متفاوت است و صدالبته همه‌ی افراد به‌خصوص نسل‌های جدید از تمام آن‌ها پیروی نمی‌کنند.

روز اول: روز خوش‌آمدگویی به الهه‌های بهشت و زمین است. بسیاری از چینی‌ها در این روز از خوردن گوشت قرمز پرهیز می‌کنند.

روز دوم: روز دعا‌کردن برای اجداد و درگذشتگان و همچنین سگ‌هاست. گروهی این روز را روز تولد سگان می‌دانند.

روز سوم و چهارم: روز احترام و دید و بازدید از خانواده‌ی همسر

روز پنجم: روز ماندن در خانه و دعوت از الهه‌ی ثروت. در این روز چینی‌ها به دید و بازدید نمی‌روند چون معتقدند برای هر دو طرف بد‌یُمن خواهد بود.

روز ششم تا دهم: روزهای دید و بازدید از اقوام و دوستان. در این روزها چینی‌ها به معابد و اماکن مقدس می‌روند و از خدا و یا الهه‌هایشان طلب سلامتی، خوش‌اقبالی و ثروت می‌کنند. (روز هفتم، روز به نمایش گذاشتن محصولات کشاورزی‌ست. در این روز روستاییان کشاورز، معجونی از هفت گیاه را می‌نوشند و برای طولانی بودن عمرشان، رشته و ماهی خام می‌خورند. در باور چینی‌ها، روز هفتم روز تولد بشر است.)

روز یازدهم تا سیزدهم: روزهایی‌ست که باید غذاهای سبک و ساده خورد تا فرصتی باشد برای استراحت و پاک‌سازی سیستم بدن.

روز چهارهم: روز آماده‌سازی برای جشن فانوس

روز پانزدهم: در این روز چینی‌ها ردیفی از شمع را در جلوی خانه‌هایشان روشن می‌کنند و هنگام شب با فانوس‌های زیبایی پشت سر هم مسیری را می‌پیمایند.

جشن فانوس

همان‌طور که گفته شد جشن سال نوی چینی در روز پانزدهم با برگزاری «جشن فانوس» به پایان می‌رسد. این جشن در رسوم اقوام مختلف چینی وجود دارد و آماده‌سازی آن در روزهای قبل آغاز می‌شود.

جشن فانوس در خیابان‌های اصلی شهر اجرا می‌شود و اکثرن علاوه بر نمایش فانوس‌های رنگی با رقص، آواز و موسیقی‌های محلی همراه است. در این شب ماه كامل در آسمان می‌درخشد و مردم با دیدن حلول اولین قرص كامل ماه به رقص و پایكوبی می‌پردازند و با فانوس‌های روشن در کوچه‌ها و خیابان‌ها قدم می‌زنند.

گروهی این جشن را با فستیوال دیگری که در اواسط پاییز برگزار می‌شود اشتباه می‌گیرند. مردم در آن فستیوال که به مناسب «تعادل طبیعت» برگزار می‌شود نیز فانوس‌هایی به شکل‌های متفاوت روشن می‌کنند.

خرافات سال نوی چینی

بی‌تردید همه‌ی چینی‌ها از تمام اعتقادات خرافه‌آمیز پیروی نمی‌کنند و اعتقاد آن‌ها بسته به خانواده و محیط اجتماعی‌شان متفاوت است. در این‌جا به چند خرافه مربوط با سال نوی چینی اشاره می‌کنیم:

- چراغ‌های خانه از غروب آخرین روز سال تا صبح‌گاه اولین روز سال نو نباید خاموش شود. در این مدت در و پنجره‌های منزل نیز نباید بسته باشد.

- موها در اولین روز سال نو نباید شسته شود چون ممکن است بخت و اقبالی که بر آن نشسته از بین برود.

- خوردن گوشت قرمز در روز اول سال ممنوع است.

- نظافت خانه تا عصر آخرین روز سال باید به اتمام برسد و جارو و خاک‌اندازها دورانداخته یا بیرون خانه گذاشته شود.

- خانه در روز اول نباید جارو شود. اگر ناچار به تمیز کردن شوند تمام خاکروبه‌ها را باید به وسط اتاق و از آن‌جا به گوشه‌ای منتقل کنند. خاکروبه‌ها به هیچ‌وجه نباید تا روز پنجم دور ریخته و یا پایمال شوند.

- گریه‌ و زاری کردن در روز اول به شدت نهی شده و به همین دلیل والدین از تنبیه کودکان‌شان صرف‌نظر کرده و از بیم به گریه افتادن کودک، شیطنتش را تحمل می‌کنند.

- در روز اول نباید به کسی چیزی قرض داد و باید سعی کرد تا پیش از سال نو امانتی‌ها به صاحبانش برگردانده شود. همچنین نباید در این روز به هیچ‌کس چراغ یا هیچ نوع روشنایی امانت داد. توصیه شده در این روز از گرفتن کبریت و فندک از چینی‌ها - حتا برای روشن کردن سیگار - خودداری کنید!

- در روزهای اول باید از گفتن و شنیدن هر سخنی درباره‌ی مرگ و جِن خودداری کرد. عدد 4 که در زبان چینی شباهت زیادی به کلمه «مرگ» دارد نباید ادا شود و باید از تعریف و شنیدن داستان، خاطره و حتا قصه‌ای که در آن مرگی اتفاق بیافتد دوری کرد.

- گروهی از چینی‌ها قبل از آن‌که برای اولین‌بار بعد از تحویل سال بیرون بروند، از پیشگویان برای مسیر حرکت و ساعت خروج مشورت می‌گیرند.

- در سال نو، اولین فردی که ملاقات می‌شود و اولین کلمه‌ای که شنیده می‌شود از اهمیت زیادی برخوردار است و بر سال جدید تاثیر می‌گذارد.

- دیدن افراد در اتاق خواب شگون ندارد. لذا برای دید و بازدید‌های فامیلی بیمارها را از اتاق بیرون آورده و جای استراحتی در سالن پذیرایی مهیا می‌کنند.

- استفاده از چاقو و قیچی منع شده چرا که این وسایل شانس را قطع می‌کند.

- به اعتقاد چینی‌ها سگ‌ها در روز دوم سال متولد شده‌اند و به همین دلیل این روز را به مهربانی و مراقبت ویژه از آن‌ها می‌پردازند.

- از بین میوه‌ها، گلابی میوه‌ی حساسی‌ست! تقسیم‌کردن گلابی بین زوج‌ها و عشاق به معنای آرزوی جدایی‌ست. این اتفاق در روز پنجم و ماه هفتم سال به شدت منع شده.

- یادتان باشد که در روز پنجم به دیدن دوستان چینی‌تان نروید. در این روز خانواده‌های چینی باید در خانه بمانند و از پذیرایی کسی خوشنود نمی‌شوند چرا که روز پنجم روز دعوت از الهه‌ی ثروت است.

خوراکی‌های خوش‌یمن

شام عصرگاهی پیش از سال نو بسیار نزد چینی‌ها پراهمیت است. این وعده‌ی غذایی معمولن در خانه و یا رستورانی در نزدیکی عضو بزرگ خانواده صرف می‌شود. در این مهمانی تمام اعضای خانواده باید شرکت کنند و کسانی که نمی‌توانند خود را به خانواده‌ی درجه اول برسانند باید در مهمانی نزدیک‌ترین قوم خود حضور بهم برسانند. این رسم سمبل وحدت و یک‌پارچگی خانواده است و معمولن مرغ و ماهی به عنوان غذای اصلی سرو می‌شود.

خوش‌یمن بودن غذاها بیشتر به ظاهر آن‌ها برمی‌گردد. برای مثال رشته سمبل عمر دراز است و نباید موقع خوردن قطع شود. مرغ درسته به معنای خانواده‌ی متحد و از آن جایی که صدف، مروارید را به یاد می‌آورد سمبل ثروت است. بعضی خوراکی‌ها نیز در آوا به عبارات یا اصطلاحات مثبت و خوش‌یمنی نزدیک هستند مثل کاهو (بارش شانس)، نارنگی (ثروت)، پاملون که نوعی گریفروت بزرگ است (داشتن، دارا‌بودن) و ماهی (فراوانی، آرزو).

در بین کیک و شیرینی‌ها نیز «کیک‌برنج» موسوم به nian gao به عنوان اصلی‌ترین شیرینی‌ سال نو محسوب می‌شود. شکل گرد این کیک نشانه‌ی وحدت خانواده و لایه‌لایه بودن آن به معنای «ریزش شانس» است. از دیگر شیرینی‌های سال نوی چینی که به ویژه در سنگاپور و مالزی مرسوم است عبارت‌اند از؛ kueh kapit شیرینی‌های بسیار نازک گرد که چهارتا می‌شوند و در لغت «نامه‌ی عاشقانه» معنا می‌دهد، kueh bangkit شیرینی‌های کوچک سفید‌رنگ هستند، kueh baulu که نوعی شیرینی‌ کوچک اسفنجی‌ست و همین‌طور انواع کیک و بیسکویت بادام‌زمینی.

پاکت قرمز

دادن هدیه در پاکت قرمز یکی از مرسوم‌ترین آداب در عید چینی‌هاست. در واقع، پرداخت پول بدون پاکت بدشانسی می‌آورد. روی این پاکت‌ها غالبن عباراتی با معنای خوش‌شانسی، ثروت و سلامت نوشته شده. در این پاکت‌ها معمولن اسکناس گذاشته می‌شود اما هدایای دیگری نظیر شکلات به ویژه به شکل سکه‌های قدیمی چینی، کارت تبریک، و غیره نیز رایج است. در مهمانی‌ها و دید و بازدید‌های خانوادگی، بزرگ‌ترها این پاکت‌های قرمز را به کودکان و نوعروس و دامادها هدیه می‌کنند. از آن جایی‌که عدد 8 را عدد شانس می‌دانند، در روزهای عید، اسکناس‌هایی به شکل 8دلاری در بازارهای دنیا فروخته می‌شود! اعداد زوج نزد چینی‌ها برای جشن‌ها و اعداد فرد برای مرگ و خاکسپاری استفاده می‌شود. جالب این‌که فرد یا زوج بودن اعداد از رقم اول - و نه آخر- مشخص می‌شود. برای مثل عدد 30 و 50 اعداد فرد محسوب می‌شود.

عید چینی در مالزی

هر چند چینی‌ها اقلیت 24‌درصدی جمعیت مالزی هستند اما اغراق نیست اگر بگوییم جشن سال نوی چینی بسیار فراگیر و گسترده است که از هفته‌ها قبل آغاز و تا مدت‌ها بعد به طول می‌انجامد. در روزهای اول سال نو به خصوص در استان های سلانگور، پینانگ، ملاکا و جوهور با کاهش چشم‌گیر تعداد چینی‌ها خیابان‌ها و مراکز خرید چهره‌ی جدید و ناآشنایی به خود می‌گیرد. در روزهای بعد همه‌جا پر می‌شود از ساز و آوازهای چینی و انواع خوراکی‌ها و اجناس هدیه‌ای که با کاغذهای قرمز و طلایی بسته‌بندی شده‌اند. چینی‌ها نیز مانند ما ایرانیان دوست دارند درباره‌ی فرهنگ و رسوم‌ باستانی‌شان با دیگران صحبت کنند. شاید امسال فرصت خوبی باشد تا بعد از آشنایی مختصری که با خواندن این مطلب به‌دست آوردیم، در جشن دوستان چینی‌تبارمان شرکت کنیم؛ دست‌هایمان را در هم گره کنیم و با لبخند به آن‌ها بگوییم: «گونگ زی فا چای» (سال نو مبارک)

 ماهنامه مونوریل نفیسه مطلق